Przymusowa rozdzielność majątkowa – kiedy małżonkowie tracą wspólność majątkową?

Przymusowa rozdzielność majątkowa to sytuacja, w której wspólność majątkowa między małżonkami ustaje z mocy prawa lub na mocy orzeczenia sądu, niezależnie od ich woli. Może dojść do niej m.in. w przypadku ubezwłasnowolnienia, ogłoszenia upadłości jednego z małżonków, a także gdy sąd uzna, że dalsze trwanie wspólności zagraża interesom jednej ze stron lub rodziny.

Czym jest przymusowa rozdzielność majątkowa?

Wstąpienie w związek małżeński skutkuje powstaniem z mocy prawa ustroju wspólności małżeńskiej. Od tej pory małżonkowie, oprócz swoich majątków osobistych, czyli tego, co zgromadzili przed zawarciem małżeństwa, posiadają majątek wspólny. W skład takiego majątku, od momentu ślubu będą wchodzić składniki wymienione przez ustawę, przede wszystkim zarobki i dochody z działalności małżonków. Jednakże, małżonkowie mogą zdecydować, że nie będzie ich obejmował ustrój wspólności majątkowej  – jeszcze przed zawarciem ślubu, jak również w trakcie trwania małżeństwa. Decyzja ta przybiera formę umowy, konkretniej małżeńskiej umowy majątkowej, potocznie intercyzy. Jednakże istnieje trzecia opcja ustroju majątkowego przewidziana przez prawo – jest to przymusowa rozdzielność majątkowa.

Przymusowa rozdzielność między małżonkami, jak już sama nazwa wskazuje, nie jest dobrowolnym wyborem małżonków. Powstaje ona wskutek wyroku sądu lub z mocy prawa, w przypadku zaistnienia ustawowych przesłanek. Ustawodawca przewidział istnienie trzeciego z majątkowych ustrojów małżeńskich, aby w pewnych chronić interes jednej ze stron, wierzycieli lub zapewnić bezpieczeństwo obrotu prawnego. Do takich przypadków należą m.in. ubezwłasnowolnienie jednego z małżonków, ogłoszenie jego upadłości, a także sytuacje, gdy z powodu nieodpowiedzialnego zarządzania majątkiem wspólnym dalsze trwanie wspólności mogłoby zagrozić interesom rodziny.

Kiedy powstaje przymusowa rozdzielność majątkowa?

Przymusowa rozdzielność majątkowa powstaje z mocy prawa, czyli automatycznie, bez potrzeby ingerencji sądu w tej kwestii albo na mocy orzeczenia sądu.

Z mocy ustawy

W sytuacji, gdy przymusowa rozdzielność majątkowa powstaje z mocy prawa, czyli z mocy ustawy, następuje ona automatycznie w dniu zaistnienia określonego zdarzenia. Nie jest wówczas wymagane odrębne orzeczenie sądu o jej ustanowieniu, choć samo zdarzenie powodujące powstanie rozdzielności, np. ubezwłasnowolnienie jednego z małżonków, zazwyczaj wynika z orzeczenia sądu wydanego w innej sprawie.

Pierwszym takim zdarzeniem jest ubezwłasnowolnienie małżonka. Decyzja ta zapada w formie postanowienia sądu wydanego w postępowaniu nieprocesowym – czyli w postępowaniu, w którym stronami są wnioskodawca/czyni i uczestnik/czka postępowania. Skutki takiego orzeczenia powstają na przyszłość – oznacza to, że nawet jeśli podstawy do ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków istniały wcześniej, np. w dniu złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie czy też w dacie przed złożeniem tego wniosku, to rozdzielność majątkowa powstaje nie wcześniej niż data uprawomocnienia takiego orzeczenia. Jeśli chodzi o ubezwłasnowolnienie to jest to instytucja prawna chroniąca osobę, która z powodu choroby psychicznej lub innych zaburzeń nie jest zdolna do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem (https://www.gov.pl/web/rpp/ubezwlasnowolnienie-calkowite-i-czesciowe-kiedy-i-jak-stosowac-w-trosce-o-pacjenta). Osoba ubezwłasnowolnia jest całkowicie pozbawiana zdolności do czynności prawnych – wszystkie jej decyzje są podejmowane przez opiekuna prawnego, który jest jej obligatoryjnie przydzielany. Ponieważ w takiej sytuacji jeden z małżonków nie może samodzielnie podejmować decyzji, również w sprawach dotyczących majątku, ustawodawca wprowadził obowiązek przymusowej rozdzielności majątkowej. Ma to na celu ochronę obojga małżonków i zapobieżenie sytuacjom, w których mogłoby dojść do naruszenia ich interesów majątkowych.

Drugim zdarzeniem, wskutek którego powstaje przymusowy ustrój majątkowy jest ogłoszenie upadłości jednego z małżonków. Może to dotyczyć zarówno upadłości gospodarczej, jak i konsumenckiej, powstaje ono już z dniem ogłoszenia upadłości. Tutaj również skutek takiego orzeczenia powstaje na przyszłość –  z dniem wydania takiego orzeczenia wszystko, co stanowiło majątek wspólny małżonków (mówimy tu o sytuacji standardowej, w której małżonkowie nie zawierali umów majątkowych małżeńskich), wchodzi do masy upadłościowej i jego podział odtąd nie jest już możliwy do przeprowadzenia. Można stwierdzić, że małżonek osoby, wobec której ogłoszono upadłość, znajduje się w niekorzystnej sytuacji, jednakże, podobnie jak inni wierzyciele, ma prawo dochodzić swoich roszczeń w ramach podziału masy upadłości.

Warto również dodać, że z chwilą uchylenia ubezwłasnowolnienia, np. z powodu poprawy stanu zdrowia małżonka, a także w wypadku ukończenia, umorzenia i uchylenia postępowania upadłościowego, między małżonkami powstaje na powrót ustawowy ustrój małżeński, a także wraca możliwość małżonków do dowolnego ukształtowania swoich stosunków majątkowych, np. poprzez zawarcie małżeńskiej umowy małżeńskiej.

W jednym z poprzednich artykułów omawiałam różnice między separacją a rozwodem (więcej znajdziesz pod tym linkiem https://adwokaturszulak.pl/blog/roznice-miedzy-separacja-a-rozwodem/). Jedną z nich, była kwestia ustroju majątkowego małżonków. Przy rozwodzie mamy do czynienia z całkowitym ustaniem ustroju wspólności majątkowej małżonków. Z kolei, prawomocne orzeczenie separacji skutkuje zaistnieniem rozdzielności majątkowej małżonków. W przeciwieństwie do rozwodu, zniesienie separacji oznacza powstanie z mocy prawa ustawowego ustroju małżeńskiego. Jednakże, na zgodny wniosek małżonków sąd orzeka o utrzymaniu między małżonkami rozdzielności majątkowej.

Na mocy orzeczenia sądu

W pewnych skonkretyzowanych przypadkach prawo dopuszcza, aby przymusowa rozdzielność majątkowa powstała na wniosek jednego z małżonków. Zgodnie z art. 52 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (https://www.gov.pl/web/rpp/ubezwlasnowolnienie-calkowite-i-czesciowe-kiedy-i-jak-stosowac-w-trosce-o-pacjenta) z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. Czym są te ważne powody? Jest to pojęcie nieostre, ponieważ dla wielu mogą one się różnić, a w przepisie brak jest również legalnej definicji tego określenia. Pojęcie ważnych powodów przy ustanowieniu rozdzielności majątkowej zostało ukształtowane przez doktrynę i orzecznictwo. Wskazuje się, że „ważne powody” to takie okoliczności, w których dalsze trwanie wspólności majątkowej między małżonkami mogłoby poważnie naruszyć interesy majątkowe jednego z nich. W skrócie, oznacza to taką sytuację, gdy wspólność przestaje służyć dobru rodziny i staje się sprzeczna z zasadami prawa rodzinnego. Jakie to mogą być przykłady, z praktyki? Sądy orzekają rozdzielność majątkową na wniosek jednego z małżonków, m.in. w następujących przypadkach:

• w przypadkach długotrwałej separacji faktycznej małżonków,
• w sytuacji, w której jeden z małżonków zachowuje się w sposób rażąco nieodpowiedzialny lub lekkomyślny – nie zaspokaja potrzeb rodziny
• kiedy małżonek trwoni majątek wskutek alkoholizmu, narkomanii, hazardu
• w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej przez jednego z małżonków.

Przesłanki te muszą również utrudniać wspólne zarządzanie majątkiem przez oboje z małżonków.

W przeciwieństwie do powstania rozdzielności majątkowej na mocy ustawy, skutki orzeczenia rozdzielności majątkowej przez sąd na wniosek jednego z małżonków powstają z dniem oznaczonym w wyroku np. od daty uprawomocnienia wyrokuq, czy też z datą wsteczną, tj. z datą oznaczoną w wyroku – a może być to nawet data zawarcia małżeństwa. Jednakże, w przypadku wniosku o ustanowienie rozdzielności wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, sąd ustanawia rozdzielność z taką datą w wyjątkowych wypadkach, w szczególności jeżeli małżonkowie żyli w rozłączeniu. I znowu, pojawia się pytanie – czym są te wyjątkowe wypadki? Nie mamy również legalnej definicji tego pojęcia, jednakże z praktyki i orzecznictwa wynika, że jest to np. sytuacja, w której jeden z małżonków zaciąga zobowiązania finansowe bez wiedzy drugiego, małżonkowie od dłuższego czasu nie żyją razem, a także wtedy, kiedy sąd w innym postępowaniu orzekł rozwód, a powództwo o rozdzielność majątkową zostało wytoczone przed datą prawomocnego wyroku rozwodowego.

Wskazać należy, że ustanowienie rozdzielności majątkowej na wniosek jednego z małżonków wiąże się z przeprowadzeniem całego procesu, w tym postępowania dowodowego, podczas którego sąd będzie oceniał dowody przedstawione przez strony, słuchał strony oraz przesłuchiwał świadków. Postępowanie to kończy się wyrokiem sądu. Co istotne, ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej może żądać także wierzyciel jednego z małżonków, jeżeli uprawdopodobni, że zaspokojenie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału majątku wspólnego małżonków.

Skutki przymusowej rozdzielności majątkowej

Po prawomocnym orzeczeniu przez sąd rozdzielności majątkowej, ustaje wspólność majątkowa oraz przestaje istnieć majątek wspólny, a taki stan obowiązuje od daty wskazanej w wyroku dotyczącym rozdzielności. Od tej pory każdy z małżonków ma swój majątek osobisty, a nabywane dobra nie są już wspólne. Każdy z małżonków posiada od tej pory wyłączne uprawnienie do zarządzania swoim majątkiem samodzielnie, a także osobno ponosi odpowiedzialność za własne zobowiązania. Są to tożsame skutki, jak przy umownej rozdzielności majątkowej. Ważnym aspektem jest również fakt, że małżonkowie nie mogą w takiej sytuacji już wspólnie rozliczać się z podatków.

Jeśli do ustanowienia rozdzielności majątkowej dojdzie przed rozwodem, to w chwili rozwodu nie będzie już majątku wspólnego do podziału. Ewentualny podział majątku będzie dotyczyć tylko składników nabytych przed ustanowieniem rozdzielności – o tym co będzie objęte podziałem zadecyduje data powstania rozdzielności wskazana w wyroku. W przypadku spraw spadkowych, do spadku po zmarłym małżonku wejdzie wyłącznie jego majątek osobisty, a nie udział w majątku wspólnym małżonków.

Rozdzielność majątkowa a ochrona majątku jednego z małżonków

Wprowadzenie przymusowego ustroju rozdzielności majątkowej może kojarzyć się w sposób negatywny, jednakże często jest to droga do ochrony jednego z małżonków. W szczególności do takich sytuacji dochodzi, kiedy jeden z małżonków prowadzi działalność gospodarczą i chce ochronić majątek małżonka/i przed zajęciem za długi związane z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Również w przypadku, kiedy małżonek podejmuje ryzykowne decyzje finansowe, a także prowadzi hulaszczy tryb życia, spowodowany m.in. uzależnieniem od alkoholu, narkotyków czy hazardu, drugi z małżonków, wnioskując o ustanowienie przez sąd rozdzielności finansowej, chroni się przed skutkami takich działań. Także, kiedy małżonek postępuje z majątkiem wspólnym w sposób lekkomyślny np. przeznacza całą wypłatę na swoje hobby, zamiast na potrzeby rodziny, rozdzielność majątkowa może uchronić drugiego małżonka od skutków takich zachowań.

Czy można domagać się rozdzielności bez zgody małżonka?

Kiedy mamy porozumienie z małżonkiem w zakresie ustanowienia rozdzielności majątkowej słusznym wyborem będzie zawarcie umowy małżeńskiej przed notariuszem. Jest to droga szybsza, niewymagająca wszczynania procedur sądowych. Jednakże, w przypadku braku takiego porozumienia, jedyną drogą pozostaje złożenie pozwu we właściwym sądzie rejonowym. Nawet, jeśli w trakcie postępowania, drugi z małżonków wciąż nie będzie wyrażał zgody na ustanowienie rozdzielności, to ostatecznie zadecyduje o tym sąd. Z uwagi na konieczność wszczęcia postępowania sądowego, potrzebę prawidłowego zastosowania przepisów proceduralnych oraz doniosłość skutków orzeczenia o rozdzielności majątkowej, przed podjęciem takiego działania, dobrym pomysłem będzie skonsultowanie się z adwokatem.

Jak adwokat może pomóc w sprawach o przymusową rozdzielność?

W Kancelarii Adwokackiej Adwokat Gabrieli Urszulak otrzymasz kompleksowe wsparcie w sprawach rodzinnych, w tym sprawach dotyczących umownej oraz przymusowej rozdzielności majątkowej.

Ocenię czy istnieją podstawy prawne do złożenia takiego pozwu, w szczególności czy istnieją ważne powody do ustanowienia ustroju przymusowego, a także przedstawię skutki orzeczenia rozdzielności majątkowej. Następnie, w oparciu o rozmowę i zgromadzone dokumenty, przygotuję dowody, sporządzę pozew oraz zajmę się reprezentacją przed sądem.