Procedura In vitro w Polsce – regulacje prawne, przechowywanie zarodków i konsekwencje prawne

In vitro to metoda przeciwdziałania skutkom niepłodności polegająca  na pozaustrojowym zapłodnieniu komórki jajowej w warunkach laboratoryjnych.  Jest ona stosowana wtedy, kiedy inne metody leczenia niepłodności nie przynoszą oczekiwanego rezultatu. Obecnie leczenie in vitro jest w Polsce refundowane i korzysta z niego wiele par. Przed decyzją o podjęciu leczenia metodą in vitro warto zapoznać się z regulacjami prawnymi tej procedury, jakie są zasady przechowywania zarodków, a także co się dzieje z zarodkami w przypadku rozwodu.

Jakie przepisy regulują procedurę in vitro w Polsce?

Pierwsze dziecko poczęte metodą in vitro przyszło na świat pod koniec lat 70. XX w., a twórca tej metody – Brytyjczyk Robert Edwards w 2010 r. został uhonorowany Nagrodą Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny. Z kolei pierwsze dziecko w Polsce, poczęte tą metodą, przyszło na świat w 1987 r. Początkowo, leczenie to oferowały wyłącznie prywatne kliniki, lecz w 2013 r. in vitro zaczęło podlegać refundacji (do 2016 r., do refundacji powrócono w 2024 r.). W związku z koniecznością wdrożenia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady, a także dyrektyw Komisji, rządzący uchwalili ustawę, która obowiązuje do dziś – zasady procedury in vitro reguluje Ustawa z dnia 1 listopada 2015 r. o leczeniu niepłodności. 100 przepisów (jest to równa ilość artykułów ww. ustawy) reguluje kwestie m.in. zasady postępowania z komórkami rozrodczymi i zarodkami, zasady pobierania komórek rozrodczych oraz dawstwo zarodka, rejestr dawców komórek rozrodczych i zarodków, a także znakowanie, monitorowanie, przechowywanie, transport oraz kryteria bezpieczeństwa i jakości komórek rozrodczych i zarodków.

Ustawa ta wprowadziła również organ – Radę do spraw Leczenia Niepłodności, składającą się z maksymalnie 15 członków powoływanych na 4-letnią kadencję przez ministra właściwego do spraw zdrowia, spośród specjalistów z różnych dyscyplin naukowych, w szczególności prawa i medycyny, oraz filozofii w zakresie etyki. Rada stanowi organ doradczy oraz opiniodawczy ministra właściwego do spraw zdrowia.

W ustawie o leczeniu niepłodności znajdują się również przepisy karne. Warto pamiętać, że rozpowszechnianie ogłoszenia o odpłatnym zbyciu, nabyciu lub pośredniczeniu w odpłatnym zbyciu lub nabyciu komórek rozrodczych lub zarodków jest karalne, podobnie jak nabywanie lub zbywanie komórek rozrodczych, pośredniczenie w ich nabyciu lub ich zbycie.

Ustawa ta posiada również szereg aktów wykonawczych, tj. rozporządzeń, m.in. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 23 października 2015 r. w sprawie wymagań zdrowotnych dla kandydata na dawcę komórek rozrodczych w celu dawstwa partnerskiego i dawstwa innego niż partnerskie oraz dla biorczyni komórek rozrodczych i zarodków oraz szczegółowych warunków pobierania komórek rozrodczych w celu zastosowania w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji, czy też Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 23 października 2015 r.  z dnia 27 października 2015 r. w sprawie warunków, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia banku komórek rozrodczych i zarodków.

Pobieranie, przechowywanie i zastosowanie komórek rozrodczych i zarodków – jakie są zasady i terminy?

Zgodnie z ustawą o leczeniu niepłodności, w przypadku zapłodnienia pozaustrojowego dopuszcza się zapłodnienie nie więcej niż sześciu żeńskich komórek rozrodczych. Istnieje od tego wyjątek, ponieważ prawo dopuszcza zapłodnienie większej liczby komórek, jeśli:

– biorczyni ukończyła 35 rok życia lub

– wskazania medyczne wynikające z choroby współistniejącej z niepłodnością lub

-doszło do dwukrotnego nieskutecznego wcześniejszego leczenia metodą zapłodnienia pozaustrojowego.

Ponadto, ustawa rozróżnia dawstwo partnerskie oraz dawstwo inne niż partnerskie. Z dawstwem partnerskim mamy do czynienia wtedy, kiedy, dawca (mężczyzna) przekazuje komórki rozrodcze  w celu zastosowania ich w procedurze in vitro u biorczyni pozostającej z dawcą w związku małżeńskim albo w związku z partnerskim, potwierdzonym zgodnym oświadczeniem biorczyni i dawcy. W dawstwie partnerskim są stosowane tylko komórki rozrodcze biorczyni.

Z kolei dawstwo niepartnerskie to wykorzystywanie komórek rozrodczych anonimowego dawcy, a pobranie następuje na rzecz anonimowej biorczyni. Z dawcą anonimowym przeprowadza się szczegółowy wywiad medyczny, przeprowadza się badania, informuje o skutkach prawnych przekazania komórki rozrodczej. Dawca anonimowy wyraża zgodę na pobranie jego komórek rozrodczych i zastosowanie w celu dawstwa innego niż partnerskiej w formie pisemnej. Zgoda ta może zostać wycofana, jednakże moment jej wycofania jest ściśle określony w ustawie.

Ustawodawca wymienił również szereg okoliczności, w których niedopuszczalne jest stosowanie komórek rozrodczych od dawcy, m.in.:

– jeżeli istnieją przeciwskazania medyczne do zastosowania takich komórek

– jeśli w wyniku wcześniejszego zastosowania komórek rozrodczych pobranych od dawcy w celu dawstwa innego niż partnerskie urodziło się już dziesięcioro dzieci (ograniczenie to nie dotyczy dawstwa partnerskiego)

– śmierć dawcy, który oddał komórki rozrodcze w celu dawstwa partnerskiego

– wspomniane już wcześniej wycofanie zgody przez dawcę.

Jeśli chodzi o przechowywanie komórek rozrodczych i zarodków, to są one przechowywane w bankach komórek rozrodczych i zarodków, czyli specjalistycznych jednostkach medycznych działających na podstawie pozwolenia wydawanego przez ministra właściwego do spraw zdrowia. Obecnie, taką działalność w Polsce prowadzi 78 jednostek, a ich dokładne adresy można znaleźć w jawnym i powszechnie dostępnym Rejestrze Ośrodków Medycznie Wspomaganej Prokreacji i Banków Komórek Rozrodczych i Zarodków.(https://roib.ezdrowie.gov.pl/)

Zarodki powstałe z komórek rozrodczych mogą by przechowywane przez okres nie dłuższy niż 20 lat, licząc ten okres od dnia ich utworzenia.

Co dzieje się z zarodkami po 20 latach? – Przepisy i możliwość

Zgodnie z Ustawą o leczeniu niepłodności zarodki powstałe z komórek rozrodczych mogą być przechowywane przez okres nie dłuższy niż 20 lat, licząc ten okres od dnia ich utworzenia od ich utworzenia. Po tym terminie są przekazywane do banku komórek rozrodczych i zarodków w celu dawstwa innego niż partnerskie. Po tym terminie ich dysponentem pozostaje w istocie państwo, a zarodki są przekazywane do adopcji. Cały proces odbywa się poza dawcami, którzy nie są, ze względu na anonimowość dawstwa, uprawnieni do podejmowania decyzji odnośnie do zarodka. Para nie musi czekać z decyzją o przekazaniu zarodków do adopcji, może ja podjąć przed upływem 20 lat, jednakże w tym celu jest wymagana pisemna zgoda obojga partnerów.

Również w przypadku śmierci obojga dawców zarodka albo, jeżeli zarodek został utworzony w wyniku dawstwa innego niż partnerskie – śmierci biorczyni i jej męża lub osoby pozostającej z nią we wspólnym pożyciu, zarodki są przekazywane do adopcji.

Prawo polskie obecnie nie przewiduje możliwości niszczenia zarodków zdolnych do rozwoju (samo niszczenie zarodków stanowi przestępstwo, a sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5). Innym ograniczeniem jest fakt, iż dawcy również nie mają możliwości przekazania zarodka do badań naukowych. Jednakże, powyższe opcje są dopuszczalne w innych europejskich krajach, co skutkuje tym, że wiele z par decydujących się na leczenie in vitro, podejmuje decyzję o przeprowadzeniu tego leczenia za granicą.

Z kolei, dawca komórek rozrodczych, które nie zostały zastosowane w procedurze in vitro, może żądać w każdym czasie ich zniszczenia, a także ma możliwość przekazania ich na cele badawcze.

In vitro a rozwód – co z zarodkami w przypadku rozstania? In vitro a prawo rodzinne.

W przypadku, kiedy dojdzie do zapłodnienia in vitro w związku małżeńskim, kiedy mężczyzna wyraził zgodę na zabieg, to jest on automatycznie uznawany za ojca dziecka i nie musi składać oświadczenia do Urzędu Stanu Cywilnego o uznaniu ojcostwa. Jednakże, jeśli para korzystała z anonimowego biorstwa, partner – niebędący mężem biorczyni – musi złożyć przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenie o tym, że będzie ojcem dziecka, które narodzi się w wyniku podjętego leczenia. Co ważne, do uznania ojcostwa wymagane jest, aby kobieta potwierdziła jednocześnie albo w ciągu 3 miesięcy od dnia oświadczenia mężczyzny, że ojcem dziecka będzie ten mężczyzna. Oświadczenia te są skuteczne, jeżeli dziecko urodziło się w następstwie procedury in vitro w ciągu 2 lat od dnia złożenia takiego oświadczenia.

W przypadku procedury in vitro, gdy dziecko urodziło się w jej następstwie, a pierwszy mąż matki wyraził na to zgodę, nie ma zastosowania domniemanie pochodzenia dziecka z małżeństwa obowiązujące na mocy kodeksu rodzinnego. Co do zasady domniemywa się, że dziecko, które urodziło się przed upływem trzystu dni od ustania lub unieważnienia małżeństwa, lecz po zawarciu przez matkę drugiego małżeństwa, że pochodzi od drugiego męża, jednakże przy procedurze in vitro powyższa zasada nie obowiązuje.

Wobec tego co się dzieje z zarodkami w przypadku rozwodu małżonków lub rozstania osób pozostających w związku z partnerskim?

W takiej sytuacji wszystko zależy, od zgody partnera – każda z osób, które pozostawały w związku może wycofać lub nie wyrazić zgody na przeniesienie zarodka. Niedopuszczalna jest również implementacja zarodka w organizmie biorczyni w przypadku dawstwa innego niż partnerskie, kiedy mąż biorczyni nie wyraził zgody na przeniesienie zarodka.

Może dojść również do sytuacji, w której kobieta, mimo rozstania z mężem/partnerem będzie chciała dokończyć procedurę in vitro. W takim przypadku, zezwolenie na przeniesienie zarodka wydaje właściwy sąd opiekuńczy. Sąd może podjąć jedną z dwóch decyzji: albo zgodzić się na implantację albo zdecydować o przekazaniu zarodka do dawstwa, czyli adopcji zarodków przez inne pary.

Ustawa o leczeniu niepłodności dopuszcza możliwość zapłodnienia post mortem, czyli do przeniesienia zarodków powstałych w wyniku dawstwa partnerskiego po śmierci dawcy komórek rozrodczych, z których utworzono zarodek. Oznacza to, do połączenia komórek musi dojść jeszcze przed śmiercią partnera, gdyż wykorzystywanie samych komórek rozrodczych dawcy po jego śmierci stanowi przestępstwo, za które grozi akra grzywny, kara ograniczenia wolności albo kara pozbawienia wolności do roku. Zabronione jest również pobieranie komórek rozrodczych ze zwłok.

Podsumowanie – najważniejsze aspekty prawne in vitro w Polsce

Zgodnie z art. 4 Ustawy o leczeniu niepłodności, leczenie in vitro jest prowadzone z poszanowaniem godności człowieka, prawa do życia prywatnego i rodzinnego, ze szczególnym uwzględnieniem prawnej ochrony życia, zdrowia, dobra i praw dziecka. Warto pamiętać, że dawstwo  w Polsce pozostaje anonimowe, wobec czego pary decydujące się na in vitro muszą pamiętać, że po upływie 20 lat lub po wyrażeniu zgody przed tym terminem ich komórki rozrodcze mogą być przekazane innym parom starającym się o dziecko. Pary te nawet nie będą wiedziały, czy w takiej sytuacji dziecko się narodziło. Innym ograniczeniem dostępności in vitro, jest fakt, że procedura in vitro jest przewidziana tylko dla par. Z procedury tej nie będzie mogła skorzystać singielka, nawet taka, która oddała już komórki rozrodcze. Z in vitro nie mogą również korzystać pary homoseksualne.

Leczenie niepłodności w drodze procedury in vitro może być podejmowane po wyczerpaniu innych metod leczenia prowadzonych przez okres nie krótszy niż 12 miesięcy, jednakże prawo dopuszcza możliwość obejścia powyższych wymogów, jeżeli zgodnie z aktualną wiedzą medyczną nie jest możliwe uzyskanie ciąży w wyniku zastosowania tych metod.

Pomiędzy dawcami a Bankiem komórek rozrodczych i zarodków jest zawierana umowa o przechowywaniu komórek rozrodczych lub zarodków, która określa m.in. termin przechowywania zarodków, czy też sposób finansowania i koszt przechowywania komórek rozrodczych lub zarodków. W umowie znajdują się również postanowienia w zakresie przechowywania komórek rozrodczych i zarodków, a także ich przekazywania.

Zgodnie z wystąpieniem Ministry Zdrowia Izabeli Leszczyny w dniu 20 marca 2025 r., która przedstawiła podsumowanie pierwszego roku działania – na koniec lutego, dzięki metodzie in vitro, potwierdzone były 10 062 ciąże, zakwalifikowanych do programu było 27 695 par, a na świat, dzięki metodzie in vitro przyszło już 65 dzieci (https://pacjent.gov.pl/artykul/program-wsparcia-vitro). Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o przepisach prawnych dotyczących tej metody leczenia niepłodności albo szukasz porady z zakresu prawa rodzinnego zapraszam do kontaktu z Kancelarią Adwokacką Adwokat Gabrieli Urszulak. Oferta usług Kancelarii Adwokackiej z zakresu prawa rodzinnego znajduje się tutaj: https://adwokaturszulak.pl/prawo-rodzinne/

Najczęściej zadawane pytania w temacie procedury in vitro